سفارش تولید قطعه پلاستیکی فقط «دادن نقشه و گرفتن قیمت» نیست. بسیاری از اختلافات بین کارفرما و پیمانکار تزریق پلاستیک از همان ابتدا به خاطر مشخص نبودن جنس، تلرانس، قالب، کیفیت ظاهری، تیراژ و مسئولیت ضایعات ایجاد می‌شود.

 کارفرما هنگام سفارش، موارد زیر را باید مشخص کند. البته به این نکته توجه داشته باشید که این موارد، با در نظر گرفتن تمام ملاحظات است و ممکن است اصلا لازم نباشد برای قراردادهای کوچک یا قطعاتی که نیاز به دقت بالایی ندارند، بسیاری از این موارد در توافق بین کارفرما و پیمانکار لحاظ شود:

۱. مشخصات خود قطعه

اگر قطعه نمونه از قبل ساخته شده نداشته باشد، این موارد باید دقیقاً مشخص شود:

• نقشه فنی قطعه

• فایل سه‌بعدی، ترجیحاً STEP یا مشابه

• ابعاد اصلی

• وزن مورد انتظار قطعه

• تلرانس ابعادی

• محل‌های حساس از نظر اندازه

• نوع سطح: مات، براق، بافت‌دار و…

• رنگ

• محل مجاز خط جدایش قالب

• محل مجاز اثر پران/پین

• محل مجاز گیت و راهگاه

• الزامات ظاهری مثل عدم وجود پلیسه، سوختگی، خط جوش و فرورفتگی

نکته: اگر نقشه تلرانس نداشته باشد، پیمانکار عملاً نمی‌داند چه چیزی «قطعه سالم» محسوب می‌شود.

۲. جنس پلاستیک

فقط نوشتن «PP» یا «ABS» کافی نیست.

مثلاً برای PP باید مشخص شود:

• PP هموپلیمر یا کوپلیمر

• گرید موردنظر

• برند یا سازنده، در صورت اهمیت

• درصد مواد نو و بازیافتی

• افزودنی‌ها

• مستربچ

• مقاومت ضربه

• مقاومت حرارتی

• الزامات UV

• الزامات غذایی یا پزشکی، در صورت نیاز

مثلاً در قرارداد بهتر است بنویسد:

PP Copolymer، گرید مشخص، 100% مواد نو، مستربچ مطابق نمونه تأییدشده.

نه اینکه فقط نوشته شود «مواد PP».

۳. نمونه مرجع

اگر قطعه قبلاً تولید شده، یک یا چند نمونه تأییدشده بسیار مهم است.

بهتر است در قرارداد نوشته شود:

نمونه شماره X مورخ … مرجع تأیید ظاهری و رنگ قطعه است.

این کار جلوی اختلافات زیادی را می‌گیرد.

مثلاً کارفرما می‌گوید:

«این قطعه براق‌تر از نمونه قبلی است.»

پیمانکار می‌تواند به نمونه مرجع مراجعه کند.

۴. قالب متعلق به چه کسی است؟

این یکی از مهم‌ترین موارد است.

باید مشخص شود:

حالت اول

کارفرما هزینه قالب را می‌دهد و مالک قالب است.

حالت دوم

پیمانکار قالب را می‌سازد و هزینه آن داخل قیمت قطعه محاسبه می‌شود.

حالت سوم

قالب مشترک است.

بهتر است اگر کارفرما هزینه قالب را پرداخت می‌کند، صراحتاً نوشته شود:

مالکیت قالب متعلق به کارفرماست و پیمانکار بدون اجازه کتبی کارفرما حق استفاده از قالب برای تولید قطعات اشخاص ثالث را ندارد.

همچنین مشخص شود قالب بعد از پایان همکاری کجا نگهداری می‌شود و چه کسی مسئول تعمیر و نگهداری آن است.

۵. مشخصات قالب

کارفرما باید درباره این موارد تصمیم بگیرد:

• تعداد کویته

• جنس فولاد قالب

• عمر طراحی‌شده قالب

• سیستم راهگاه

• هات‌رانر یا راهگاه سرد

• نوع گیت

• سیستم خنک‌کاری

• نوع پران

• تاریخچه تعمیرات

• استاندارد قطعات قالب

مثلاً:

قالب ۴ کویته، عمر طراحی حداقل ۵۰۰ هزار شات.

این جمله بسیار بهتر از «قالب باکیفیت» است.

۶. تیراژ

باید مشخص شود سفارش:

• ۱۰۰۰ قطعه است؟

• ۱۰ هزار؟

• ۱۰۰ هزار؟

• تولید ماهانه است؟

• تولید سالانه است؟

و مهم‌تر:

حداقل مقدار سفارش (MOQ) چقدر است؟

مثلاً:

سفارش اولیه ۵۰,۰۰۰ قطعه و سفارش‌های بعدی حداقل ۲۰,۰۰۰ قطعه.

۷. قیمت؛ بر اساس چه چیزی؟

باید مشخص شود قیمت هر قطعه شامل چه چیزهایی است:

مواد + دستمزد تزریق + برق + استهلاک ماشین + بسته‌بندی + کنترل کیفیت + حمل؟

مثلاً:

قیمت هر قطعه شامل مواد اولیه، مستربچ، تزریق، بسته‌بندی و کنترل کیفیت است؛ حمل جداگانه محاسبه می‌شود.

۸. قیمت مواد اولیه چگونه تغییر می‌کند؟

این مورد در ایران خیلی مهم است.

فرض کن امروز PP کیلویی ۱۵۰ هزار تومان باشد و چند ماه بعد بشود ۲۲۰ هزار تومان.

آیا پیمانکار موظف است همان قیمت قبلی را حفظ کند؟

بهتر است قرارداد فرمول داشته باشد:

قیمت قطعه = قیمت ثابت فرآیند + هزینه واقعی مواد اولیه بر اساس شاخص/قیمت توافق‌شده.

این روش از اختلافات بعدی جلوگیری می‌کند.

۹. وزن قطعه

یکی از مواردی که حتماً در قرارداد باید آورده شود وزن قطعه است:

وزن قطعه سالم بدون راهگاه: X گرم ± Y گرم.

چرا؟

چون اگر وزن واقعی قطعه ۳۰ گرم باشد ولی پیمانکار با تنظیمات نامناسب آن را ۳۴ گرم تولید کند، در تیراژ ۱۰۰ هزار عدد، مقدار زیادی ماده اضافه مصرف می‌شود.

۱۰. درصد ضایعات

حتماً مشخص کنید.

مثلاً:

ضایعات مجاز تولید حداکثر 5٪ است.

اما باید تعریف شود:

ضایعات شامل چیست؟

• قطعه مردود

• راهگاه

• قطعه سوخته

• قطعه ناقص

• تغییر رنگ

• شکستگی

• تنظیم اولیه دستگاه

و آیا راهگاه قابل بازیافت محسوب می‌شود یا خیر؟

۱۱. کنترل کیفیت

باید مشخص شود چه کسی QC را انجام می‌دهد.

مثلاً:

ابعادی

• اندازه‌گیری با کولیس

• میکرومتر

• CMM در قطعات دقیق

ظاهری

• پلیسه

• تابیدگی

• خط جوش

• سوختگی

• لکه

• اختلاف رنگ

عملکردی

مثلاً قطعه باید در مونتاژ واقعی بدون مشکل نصب شود.

۱۲. تلرانس‌ها

این مورد بسیار مهم است.

مثلاً اگر یک قطر باید:

20.00 ± 0.10 mm

باشد، پیمانکار می‌داند محدوده قابل قبول چیست.

ولی اگر فقط نوشته شود:

قطر = 20 mm

اختلاف زیادی ممکن است ایجاد شود.

۱۳. تست نمونه اولیه

بهتر است قبل از تولید انبوه، پیمانکار مثلاً:

50 تا 500 قطعه نمونه

تولید کند.

کارفرما نمونه را بررسی و تأیید کتبی کند.

بعد تولید انبوه آغاز شود.

این مرحله را اصطلاحاً می‌توان به شکل:

Sample Approval / First Article Approval

در قرارداد تعریف کرد.

۱۴. زمان تحویل

باید زمان‌ها جداگانه مشخص شوند:

۱۵. مسئولیت خرابی قالب

حتماً مشخص کنید اگر قالب خراب شد چه کسی هزینه می‌دهد.

مثلاً:

خرابی ناشی از استهلاک طبیعی → پیمانکار

خرابی ناشی از طراحی یا ساخت نامناسب → سازنده قالب

خرابی ناشی از استفاده خارج از شرایط تعیین‌شده → تزریق کار

۱۶. بسته‌بندی

این موضوع گاهی نادیده گرفته می‌شود.

مثلاً:

• تعداد در کارتن

• وزن هر کارتن

• نوع کیسه

• محافظت از سطح

• لیبل

• شماره بچ تولید

• تاریخ تولید

برای قطعات حساس، حتی نحوه چیدن قطعه داخل کارتن مهم است.

۱۷. ردیابی تولید

برای سفارش‌های صنعتی بهتر است هر محموله قابل ردیابی باشد:

Batch No. 1405-09-01

تا اگر مثلاً بعداً مشخص شد یک سری قطعه مشکل داشته، بتوان فهمید مربوط به کدام تولید بوده است.

۱۸. محرمانگی و مالکیت طرح

اگر کارفرما طراحی اختصاصی دارد، باید مشخص شود:

• نقشه متعلق به چه کسی است؟

• فایل سه‌بعدی متعلق به چه کسی است؟

• قالب متعلق به چه کسی است؟

• آیا پیمانکار می‌تواند قطعه را برای مشتری دیگر تولید کند؟

• آیا پیمانکار می‌تواند نمونه را در سایت یا شبکه اجتماعی خودش منتشر کند؟

برای قطعات اختصاصی این موضوع بسیار مهم است.

۱۹. شرایط پرداخت

مثلاً:

برای قالب:

30٪ پیش‌پرداخت
40٪ هنگام آماده شدن قالب
30٪ بعد از تأیید نمونه

برای تولید:

مثلاً 30٪ پیش‌پرداخت و 70٪ هنگام تحویل.

البته این صرفاً نمونه است و باید با قرارداد واقعی و قدرت چانه‌زنی طرفین تنظیم شود.

۲۰. مهم‌ترین بخش: معیار پذیرش قطعه

می توان این قسمت را در قرارداد آورد:

«قطعه زمانی مورد تأیید کارفرما محسوب می‌شود که کلیه ابعاد، وزن، جنس، رنگ، مشخصات ظاهری و عملکردی آن مطابق نقشه، نمونه مرجع و مشخصات فنی پیوست قرارداد باشد.»

این جمله ساده، جلوی اختلاف زیادی را می‌گیرد.

 پیوست های قرارداد

پیوست ۱: نقشه قطعه
پیوست ۲: فایل سه‌بعدی
پیوست ۳: مشخصات مواد
پیوست ۴: مشخصات قالب
پیوست ۵: استاندارد کنترل کیفیت
پیوست ۶: نمونه مرجع
پیوست ۷: برنامه تولید و تحویل
پیوست ۸: قیمت و فرمول تعدیل قیمت

و در خود قرارداد هم دقیقاً مشخص می‌کردم:

مالک قالب → کارفرما
مالک طرح → کارفرما
مواد → مشخصات فنی مشخص
وزن قطعه → مشخص
تلرانس → مشخص
ضایعات مجاز → مشخص
روش QC → مشخص
شرایط رد محموله → مشخص